Osmanlı İmperiyasında tərcümanlıq

Bu şəxslər Osmanlı İmperiyasında və daha sonra da Türkiyədə diplomatik və şifahi tərcümənin yaradıcı ataları hesab edilə bilər.

Audience of Charles Gravier, Comte De Vergennes, with the Sultan Osman III in Constantinople", painted by Antoine de Favray in 1755. The dragoman (third from left) can be distinguished by his uniform.
Photo credits: Photo credits: Wikipedia Commons

Tarix boyu başqa bir dövlətlə əlaqə quran dövlətin diplomatlarına həyata keçirdikləri missiyalarında yardım etmək üçün xarici dillərə bələd olan şəxslərin köməyinə ehtiyac vardı. Söhbət Osmanlı İmperiyasında « tərcüman » adlanan şifahi və yazılı tərcüməçilərdən gedir. Tərcümanlıq az tanınan qurumdur və onun tarixi Qərb dövlətlərinin Osmanlı İmperiyası ilə saxladığı daimi əlaqələrin başlaması ilə bağlıdır [i].

Müsəlman ölkələrində tərcümanlar VIII-ci əsrdə Abbasilər dövründə ortaya çıxmışdır. Onlar həmçinin Misir Məmlükləri və Anadolu Səlcuqları zamanı da mövcud olub. Səlcuqlar dövründə tərcüman fərman ilə təyin edilirdi. Osmanlı İmperiyası bu ənənəni davam etdirdi [ii].

Osmanlı İmperiyasında diplomatiya sahəsində yazılı və şifahi tərcümənin tarixi tərcümanlarla sıx bağlıdır. Bu şəxslər Osmanlı İmperiyasında və daha sonra da Türkiyədə diplomatik və şifahi tərcümənin yaradıcı ataları hesab edilə bilər. Bu tarix Qərbin güclü dövlətləri ilə ilk təmaslar və imzalanmış birinci müqavilələrlə başlayır.

1454-cü ildə Venetsiya Balyos adlanan səfirini İstanbula göndərmişdi [iii]. Venetsiya Respublikası kimi Polşa (1475), Rusiya (1497), Avstriya (1528), Fransa [iv] (1535), İngiltərə (1583), Hollandiya (1612) Osmanlı İmperiyası ilə əlaqə qurmaq üçün səfir göndərmişdi.

Lakin bu qeyri-adi şəxsiyyətlərdən bəhs etmədən öncə "tərcüman" sözünün etimologiyasına göz gəzdirək.

"Tərcüman" sözünün mənbəyi

"Tərcüman" sözünün haradan gəlməsi ilə bağlı bir çox fərziyyə irəli sürülür. Suryani mənşəli olan bu söz ərəbcəyə (tardjumān) sonra isə tükrcəyə (tercüman) keçmişdir. Bu sözün ən qədim versiyaları tagmânatargem-dir. O, latıncaya (turchimannus, dragumanus, dracmandus, turchimannus), italyancaya (drogmano, dragomanno, turcimanno), fransızcaya (drughement, drugement, drogman, truchement), ispancaya (turchiman, trujaman), almacaya (dragoman), bolqarcaya (драгоманин), portuqalcaya(turgeman), serbcəyə (terduman, dragomani), polyakcaya (turdzyman), bizans yunancasına (dragomanus) və flamandcaya(droogman) keçmişdir.

O zamanlar bu söz türk dillərində dilmaç və ya tilmaç kimi istifadə olunurdu. Hal-hazırda bu söz alman (Tolmetsch sonra Dolmetscher [v]), rus (толмач, nadir şəkildə işlədilən söz), çex (tlumoč), macar (tolmács), makedon (толкувач), polyak (tłumacz) və. s.kimi bəzi Avropa dilləri tərəfindən alınmışdır. Günümüzün türkcəsində də istifadə edilməkdədir. Azərbaycan dilində tərcüməçidilmanc sözləri də istifadə edilir.

Osmanlı sənədlərində səfirlik və konsulluqların şifahi və yazılı tərcüməçilərdən bəhs edərkən "tərcüman" sözü istifadə edildiyi halda bütün Avropa dillərində demək olar ki, "drogman" sözü yayılmışdı [vi]. Amma bu sözün orfoqrafiyası və tələffüzü bir dildən başqa dilə dəyişirdi. Yuxarıda digər dillərdən misalları gördük.

Tərcümanlar

Bâb-ı Âlinin və Qərbin Osmanlı İmperiyasındakı diplomatik missiyalarının həm qərb və şərq dillərinə həm də Osmanlıların və Qərbli insanların mədəniyyət fərqlərinə və davranış qaydalarına bələd olan şəxslərə ehtiyacı vardı. Bu şəxslər Avropada "droqman" kimi tanınırdı. Tərcümanların yerinə yetirdiyi çoxsaylı vəzifələrə Bâb-ı Âli və Qərb dövlətlərinin səfirləri və konsulları arasında siyasi və ya ticari sahədə yazılı və şifahi tərcümə daxil idi. Məşriqdə məskunlaşmış və "milli" və ya levantin [vii] mənşəli olan bu tərcüman sülalələri "osmanlı latınlığını" təmsil edirdi. O zamandan etibarən Osmanlı imperiyasında mövcud olan tərcümanlar bu imperiyanın çöküşünə qədər öz fəaliyyətlərini davam etdirdilər. Osmanlı İmperiyasında tərcümanların iki böyük kateqoriyası mövcud idi:

1. Sultan Divanının tərcümanları (Dîvân-ı Hümâyûn tercümanları)

Sultan Divanının tərcümanları (Dîvân-ı Hümâyûn tercümanları) Osmanlı İmperiyasının məmuru idi və eyni zamanda Qərbdə Baş Tərcümanlar kimi də tanınırdılar. Tutduqları yüksək vəzifədə risklər də mövcud idi. Tənzimatdan [viii] öncə əhəmiyyətlərinə görə Reis-ül küttâb [ix] dan sonra ikinci yeri tuturlardı.

Baş Tərcüman (Baştercüman) və ya Bâb-ı Âlinin Baş Tərcümanı (Bâb-ı âli baştercümanı) yazılı və şifahi tərcüməçilərdən ibarət qrupun Baş Tərcüməçisi rolunu oynayırdı. Onları müasir dövrümüzdə prezidentlər və nazirlər üçün çalışan yazılı və şifahi tərcüməçilərlə müqayisə edə bilərik.

Baş Tərcümanın aşağıdakı vəzifələri var idi:

  • Sədrəzəmin xarici nümayəndələrlə görüşlərinin şifahi tərcüməsi.
  • Sultan və Sədrəzəmə xarici missiyalar tərəfindən ünvanlanmış məktubların görüşlər zamanı tərcüməsi.
  • Sədrəzəmin xarici nümayəndələrlə baş tutan iclaslarında iştirak və bu toplantıların hesabatının hazırlanması.
  • Xaricə göndərilən osmanlı nümayəndə heyətlərində iştirak.
  • İkitərəfli danışıqlar zamanı şifahi tərcümə.
  • Qərb dövlətlərinə göndərilmiş hər növ sənədin hazırlanması.

İlk dövrlərdə Baş Tərcümanlara danışıqlarda iştirak etməyə icazə verilmirdi. Lakin bu praktika XVIII-ci əsrdə dəyişdi. Osmanlı İmperiyasının bütün diplomatik fəaliyyətləri beləcə Baş Tərcümanların əlində cəmləşmişdi. Onlar Osmanlı İmperiyasının diplomatiyasının ən vacib məmurlarına çevrilmişdi.

1502-ci ildə Əli bəy Osmanlı İmperiyasının ilk Baş Tərcümanı oldu. 1502-1661-ci illərdə Baş Tərcümanlar alman, macar, italyan və. s, icmalardan seçilirdi. 1661-ci ildə Panayotis Nikusiosun Baş Tərcüman təyin edilməsi ilə yunanlar bu prestijli vəzifəni 1821-ci il Yunan inqilabına qədər tutdular. Beləcə, la Magnifica Comunità di Pera et Galata [x] kimi tanınan xristian icmasının üzvləri XVII-ci əsrin ikinci yarısına qədər Fənərin ortodoks yunanları ilə Osmanlı İmperiyasının Baş Tərcümanı və Donanmanın Baş Tərcümanı vəzifələrini bölüşdülər. Bu icmaya aid olan böyük sülalələrə Pisaniləri, Navoniləri, Timoniləri, Testaları, Fontonları və digərlərini misal çəkmək olar.

2. Xarici missiyaların tərcümanları (səfirliklər, konsulluqlar)

Osmanlı İmperiyasına missiyalar göndərən Qərb dövlətlərinin həm onların həm də Osmanlı administrasiyasında istifadə edilən dilini bilən şəxslərə ehtiyacı vardı. İlk dövrlərdə xarici missiyalar bu şəxsləri Konstantinopolun Fənər və Qalata məhəllələrindəki xristian icmalardan seçirdi. Fənərin əhalisi ortodoks yunanlar və Peranın (Beyoğlu) əhalisi isə çox vaxt italyan mənşəli Latınlardan [xi] ibarət idi. Sonradan Qərb ölkələri yerli tərcümanlara inam bəsləmədikləri üçün öz tərcümanlarını yetişdirməyə başladılar.

Bu tərcümanlar katib-tərcüməçi rolunu oynayır və osmanlı administrasiyasının nümayəndələri ilə görüşləri və orada istifadə edilən sənədləri tərcümə edirlərdi. Onlar diplomatları müşayiət edir, səfirlik və ya konsulluqlarda yaşayırdılar. Tarixçi Baron dö Hammer, Bianchi, Jaubert, Huart, Schlechta-Wssehrd, M. Hartmann və digərləri kimi bir çox böyük şərqşünas karyeralarında tərcüman vəzifəsini tutmuşdur. Biz onları çox vaxt səfirlikdə şifahi və yazılı tərcüməçi rolunu oynayan mətbuat ataşeləri ilə müqayisə edə bilərik.

Qərblilərin öz tərcümanlarını bu ailələrdən seçməsinin səbəblərindən biri əsas mənbəyi islam dini olan osmanlı adətlərinə görə Avropalıların dillərini öyrənməyin qadağan olması idi. Qərblilər kafir kimi tanınırdılar. Müsəlman dövlətləri ilə xristian dövlətləri eyni səviyyədə deyildi. Avropa ölkələri "Dar ül-cihad " (Cihad qapısı), "Diyar-ı küfr " (Kafirlik dünyası) və digər şəkillərdə adlanırdı. Bir müsəlmanın bu ölkələrdə çox qalmasına da yaxşı baxılmırdı. Osmanlıların üstünlük hissini də unutmamaq lazımdır. Sultanlar (padişah) və sədrəzəmlər (sadr-ı a´zam) Qərb dövlətlərin göndərdikləri elçilərə qarşı alçaldıcı şəkildə davranırdı. Bütün bu səbəblərə görə XIX-cu əsrin sonuna qədər Osmanlı İmperiyası Qərb ölkələrində səfirlik açmamışdır.

Osmanlı İmperiyası və Qərb dövlətləri arasında əlaqələrin artması ilə tərcümanlar bütün ehtiyacları ödəyə bilmirdi. Beləcə hər bir ölkə digər həll yollarını tapmağa qərar verdi. 1551-ci ildən başlayaraq Venetsiya tərcüman olmaq üçün gənc oğlanları (Giovani di lingua) Konstantinopola təhsil almağa göndərirdi. Raquza Respublikası, Polşa və Fransa da bu təşəbbüsü davam etdirdilər. 1626-cı ildə fransız Kapusinlər fransız, türk, latın, italyan və xalq dili olan yunancanın tədris edildiyi məktəbi [xii] Konstantinopolda açdılar. Bu məktəb Fransanın xidmətində olmuş tərcümanların ilk mərkəzini təşkil edirdi. 1669-ci ildə Kolber (Colbert) Konstantinopolda "Dil oğlanları" məktəbi [xiii](Jeunes de langue) adlanan tərcümanlar məktəbinin əsasını qoydu. Bu məktəb pulsuz idi və Marselin Ticarət Palatası onun bütün xərclərini öz üzərinə götürmüşdü. Məqsəd sadəcə yerli ailələrdən tərcümanların işə alınmasının qarşısını almaq idi. "Yerli" tərcümanlar Osmanlı sultanının təbəsi idi. Onların sədaqətinə bəzən şübhə ilə yanaşılırdı. Fransızcaları da zəif olduğu üçün danışıqlar zamanı risklər yaradırdı. Buna görə də gənc oğlanları seçib onlara şərq dillərini erkən yaşlardan öyrətmək fikri ortaya çıxdı.

Qərb ölkələrindən və Osmanlı İmperiyasının müxtəlif ərazilərindən gəlmiş gənc oğlanlar təhsil alır və türk, ərəb və farscanı (elsine-i selâse [xiv]) öyrənirdilər. Təhsillərini başa vurduqdan sonra onlar "dil oğlanı" (Garçons de langue) kimi tanınırdılar. Zamanla bu tələbələr diplomatik əlaqələrin bir hissəsinə çevrilir, sadəcə Bâb-ı Âli və Qərb dövlətlərinin elçiləri arasında yazılı və şifahi tərcüməçi deyil həmçinin şərq mədəniyyətlərinin mütəxəssisi kimi yetişirdilər. "Bəratlı" [xv] adlanan tərcümanları da əvəz edirdilər.

XVIII-ci əsrin əvvəllərində Dil Oğlanları Məktəbinin şagirdləri məcburi çalışma kimi türk, ərəb və fars dilində olan əlyazmaları tərcümə etməli idilər. Məqsəd Fransa kralının kitabxanasını zənginləşdirməkdən ibarət idi. Bu tərcümə siyasəti Kolber (Colbert) zamanı başlanılmış şərq əsərlərinin əldə edilməsi siyasətinin düşünülmüş və planlı olan ümumi axını çərçivəsində həyata keçirilirdi. Əlyazmaların tərcüməsi fikri Dəniz naziri olan qraf dö Moröpaya (compte de Maurepas) aid idi. Tərcümələrin əksəriyyəti hal-hazırda Fransa Milli Kitabxanasında saxlanılır. Bu tərcümələrə həm nağıllar, tarixi, hərbi, diplomatik mətnlər həm də müqavilələr, qanunlar və kilsə qanunları daxil idi.

İngilislər də Konstantinopoldakı Britaniya səfirliyinə sadiq olan tərcümanları hazırlamağa çalışdı. Oksford yunan koleci gənc yunan oğlanları anqlikan məzhəbinə qəbul etməli idi. Qüds patriarxı və Bâb-ı Âlinin Baş Tərcümanı Aleksandr Mavrokordato Osmanlı İmperiyasının göstərə biləcəyi reaksiya üzündən buna qarşı çıxdılar.

Müsəlman mədəniyyətini və dillərini dərindən bilmələri ilə tərcümanlar Osmanlı İmperiyası və Qərb arasında biliklərin ötürülməsində aparıcı rol oynamış və beləcə Osmanlı Imperiyası tarixində vacib yer tutmuşlardır.


Azərbaycancaya tərcümə edən Elvin ABBASBƏYLİ.



[i] MARGHETITCH, S. G., Étude sur les fonctions des Drogmans des missions diplomatiques ou consulaires en Turquie (Constantinople, 1898). səh. 3

[ii] ORHONLU, Cengiz. ‘Tercüman’, İslam Ansiklopedisi (İstanbul: MEB, 1993), 175., səh. 176, sitat gətirən POLATCI, Osmanlı diplomasisinde oryantalist memurlar (Osmanlı belgeleriyle diloğlanları ve tercümanlar). səh. 42

[iii] Balyos italyan mənşəli sözdür. Əvvəllər Bailo Avropa ölkələrinin konullarına verilən ad idi. Amma bu ad əsasən Venetsiya Respublikasının Osmanlı İmperiyasına göndərilmiş nümayəndələri üçün istifadə edilirdi. Venetsiyanın Osmanlı İmperiyasındakı ilk bailo-su 1454-cü il müqaviləsinin imzalanması ilə təyin edilmişdir. Sonralar bu ad digər ölkələrin nümayəndələri və səfirlərindən bəhs edilərkən istifadə edilməyə başladı.

[iv] 1535-ci ildə Fransua I Qanuni Süleyman ilə ittifaqa girdi. Eyni ildə Fransanın ilk səfirliyi Konstantinopolda açıldı.

[v] Müasir almancada sinxron tərcüməçilər "Dolmetscher" sözü ilə ifadə edilir.

[vi] KINLI. səh. 83, sitat gətirən POLATCI, Osmanlı diplomasisinde oryantalist memurlar (Osmanlı belgeleriyle diloğlanları ve tercümanlar). p. 41-42

[vii] Levantin : Şərqin latın xalqını və ya osmanlı latınlığını əsrlər boyu təşkil etmiş icmaların hamısı.

[viii] Osmanlıcada "yenidən təşkil" mənasını verən Tənzimat dövrü Osmanlı İmperiyasında 1839-1876-cı illərdəki müddəti əhatə edir.

[ix] Osmanlı İmperiyasında Reis-ül küttâb Xarici İşlər Naziri funksiyasını yerinə yetirirdi.

[x] Osmanlı sultanının Qalatadakı qeyri-müsəlman təbəsi Magnifica Comunità di Pera adlı məşhur şurası tərəfindən idarə edilirdi.

[xi] Qalatanın latın ailələri: Navonilər, Qrillolar, Olivierilər, Fornettilər, və s.

[xii] Kapusinlərin Dil Oğlanları Məktəbi.

[xiii] Bu məktəb Parisə köçürüldü və bu gün İNALKO (Dövlət Şərq Dilləri və Mədəniyyətləri İnstitutu) adlanır.

[xiv] Üç dil.

[xv] Bəratlı sözü berât, sözündən gəlir. Bu berât onlara xidmət etdikləri dövlətlərin vətəndaşlarına Kapitulyasiyalar tərəfindən təmin edilən ticari və vergi imtiyazlarını verirdi.



Recommended citation format:
Elvin ABBASBEYLI. "Osmanlı İmperiyasında tərcümanlıq". aiic-italia.it May 22, 2015. Accessed February 17, 2019. <http://aiic-italia.it/p/7220>.